Jakie plany ma rząd federalny w sprawie zasiłku obywatelskiego dla Ukraińców?
Rząd federalny planuje tzw. zmianę systemu prawnego. Oznacza to, że niektórzy uchodźcy z Ukrainy nie będą w przyszłości objęci systemem zabezpieczenia podstawowego. Nie będą więc już otrzymywać zasiłku obywatelskiego ani pomocy społecznej, lecz świadczenia na podstawie ustawy o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl.
Ważne: Planowana ustawa nie dotyczy wszystkich Ukraińców przebywających w Niemczech. Decydująca jest data graniczna: 1 kwietnia 2025 r.
Ukraińscy uchodźcy, którzy przybyli do Niemiec przed tym terminem, powinni co do zasady nadal mieć prawo do zasiłku obywatelskiego lub pomocy społecznej, o ile spełniają odpowiednie warunki. Dla tej grupy planowana ustawa nie wprowadza zatem żadnych zmian.
Inaczej wygląda sytuacja w przypadku obywateli Ukrainy, którzy przybyli do krajuod 1 kwietnia 2025 r. lub po raz pierwszy po 31 marca 2025 r. złożyli wniosek o zezwolenie na pobyt zgodnie z § 24 ustawy o pobycie (AufenthG) lub o wydanie zaświadczenia tymczasowego, albo je otrzymali. W przyszłości nie będą oni już objęci systemem zasiłku obywatelskiego, lecz będą otrzymywać świadczenia zgodnie z ustawą o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl, jeśli znajdą się w sytuacji wymagającej pomocy.
Dlaczego rząd federalny chce zmienić zasiłek obywatelski dla Ukraińców?
Od marca 2022 r. uchodźcy z Ukrainy mogą otrzymywać w Niemczech zasiłek obywatelski, jeśli nie są w stanie samodzielnie zapewnić sobie środków do życia. Jest to możliwe dzięki specjalnemu przepisowi związanemu z dyrektywą UE w sprawie napływu masowego. Pozwala on obywatelom Ukrainy na wjazd do Niemiec lub innych państw UE bez składania wniosku o azyl oraz na uzyskanie tam tymczasowej ochrony. W Niemczech przepis ten jest zapisany w § 24 ustawy o pobycie (AufenthG).
Z prawnego punktu widzenia Ukraińcy nie są zatem uznawani za osoby ubiegające się o azyl. Traktowani są raczej na równi z innymi osobami uprawnionymi do ochrony, na przykład uznanymi uchodźcami. Dzięki temu mają dostęp do rynku pracy, systemu opieki zdrowotnej, systemu edukacji, możliwości sprowadzenia rodziny oraz świadczeń socjalnych, takich jak zasiłek obywatelski.
Właśnie ten specjalny system rząd federalny zamierza teraz częściowo znieść. Wynika to z porozumienia zawartego w umowie koalicyjnej między CDU/CSU a SPD. Przewiduje ono, że nowo przybyli uchodźcy z Ukrainy będą w przyszłości objęci ustawą o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl.
Rząd federalny uzasadnia tę ustawę tym, że liczba ukraińskich uchodźców, którzy przybyli do Niemiec od początku wojny, znacznie spadła. Dlatego też należy na nowo określić, które organy są odpowiedzialne za nowo przybyłych uchodźców. Dotychczas zadanie to należało do urzędu pracy, a zgodnie z nową ustawą przejmie je urząd pomocy społecznej.
Co zmieni się wraz z nowym prawem?
Dla osób zainteresowanych zmieniłaby się przede wszystkim wysokość miesięcznych świadczeń. Zasiłek socjalny dla samotnych osób dorosłych wynosi obecnie 563 euro miesięcznie. Świadczenia przysługujące na mocy ustawy o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl wyniosą w 2026 roku dla samotnych osób dorosłych 455 euro miesięcznie.
W związku z tym osoby te otrzymywałyby mniej środków na codzienne utrzymanie. Koszty zakwaterowania i ogrzewania mogą jednak zostać pokryte na mocy ustawy o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl, o ile spełnione są odpowiednie warunki.
Zmiany dotknęłyby również opiekę zdrowotną. Osoby pobierające zasiłek obywatelski są zazwyczaj objęte ustawowym ubezpieczeniem zdrowotnym. Składki pokrywa wówczas urząd pracy. Ustawa o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl reguluje kwestię opieki medycznej w inny sposób. Przewiduje ona podstawową opiekę, na przykład w przypadku ostrych schorzeń, bólu, ciąży i porodu.
Projekt ustawy przewiduje jednak, że w indywidualnych przypadkach można kontynuować już rozpoczęte leczenie. Ma to na celu zapobieżenie nagłemu przerwaniu niezbędnego leczenia tylko dlatego, że dana osoba przechodzi do innego systemu świadczeń.
Projekt ustawy przewiduje ponadto zaostrzenie zasad dotyczących integracji na rynku pracy. Osoby zdolne do pracy, które otrzymują świadczenia na podstawie ustawy o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl, będą w przyszłości podlegały większym obowiązkom w zakresie aktywnego poszukiwania pracy. Osoby, które nie wywiążą się z tego obowiązku, mogą zostać skierowane przez urzędy do tzw. programów aktywizacji zawodowej („praca za 1 euro”).
Czy ustawa o zasiłku obywatelskim wejdzie w życie w lipcu 2026 roku?
Pierwotnym planem rządu federalnego było uchwalenie ustawy i jej wejście w życie najpóźniej do 1 lipca 2026 r. Jednak termin ten nie jest obecnie pewny. Rząd przyjął wprawdzie projekt ustawy już w listopadzie 2025 r., ale obecnie brakuje jeszcze zgody Bundestagu i Bundesratu.
Szczególnie Rada Federalna – czyli zrzeszenie wszystkich szesnastu krajów związkowych – ma poważne wątpliwości co do nowej ustawy. Krytykuje ona skutki finansowe dla krajów związkowych. Przejście z systemu zasiłku obywatelskiego na ustawę o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl spowodowałoby bowiem, że koszty, które dotychczas ponosił rząd federalny, w większym stopniu spadłyby na kraje związkowe i gminy.
Rząd federalny wprawdzie obiecuje pokryć koszty, ale w ustawie brakuje wiążących przepisów w tej sprawie. Kraje związkowe obawiają się zatem, że będą musiały ponieść wysokie koszty.
Ponadto kraje związkowe obawiają się, że nowa ustawa spowoduje wzrost biurokracji. Organy administracji będą musiały sprawdzać, kiedy dana osoba wjechała do kraju, jaki ma status ochronny, jakie świadczenia zostały już przyznane oraz kiedy należy przejść na system regulowany ustawą o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl. W wielu przypadkach może to być bardzo pracochłonne.
Kolejnym punktem krytyki ze strony krajów związkowych jest kwestia integracji ukraińskich uchodźców na rynku pracy. Osoby otrzymujące zasiłek obywatelski są objęte opieką urzędów pracy i otrzymują wsparcie w poszukiwaniu pracy, zdobywaniu kwalifikacji, a w niektórych przypadkach także dostęp do kursów językowych i programów integracyjnych.
Osoby objęte ustawą o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl nie mają prawa do takich świadczeń w takim samym zakresie. Kraje związkowe obawiają się zatem, że nowo przybyłym uchodźcom z Ukrainy może być trudniej zintegrować się na rynku pracy, ponieważ mają oni mniej możliwości nauki języka niemieckiego.
Dopóki te nierozstrzygnięte kwestie między rządem federalnym a krajami związkowymi nie zostaną wyjaśnione, ustawa nie może zostać ostatecznie przyjęta. Do tego dochodzi fakt, że do letniej przerwy parlamentarnej, która rozpocznie się 10 lipca 2026 r., pozostało już tylko kilka tygodni obrad.
Dlatego też osiągnięcie porozumienia przed przerwą letnią wydaje się obecnie raczej mało prawdopodobne. W związku z tym pojawia się również wątpliwość, czy ustawa będzie mogła wejść w życie zgodnie z planem 1 lipca 2026 r. Jeśli rząd federalny i kraje związkowe nie dojdą do porozumienia przed przerwą letnią, wejście ustawy w życie prawdopodobnie przesunie się na wrzesień.
Podsumowanie: planuje się zniesienie zasiłku obywatelskiego, ale termin – lipiec 2026 r. – pozostaje otwarty
Zniesienie zasiłku obywatelskiego dla uchodźców z Ukrainy jest jednym z głównych zamierzeń rządu federalnego. Dotyczy to przede wszystkim Ukraińców, którzy przybyli do Niemiec po 1 kwietnia 2025 r. W przyszłości będą oni otrzymywać świadczenia na podstawie ustawy o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl. Dla Ukraińców, którzy przybyli do kraju przed tą datą, zasadniczo nic się nie zmieni.
Nowa ustawa ma wejść w życie 1 lipca 2026 r. Nie ma jednak pewności, czy termin ten uda się dotrzymać. Projekt ustawy nie został jeszcze ostatecznie przyjęty, a między Bundestagiem a Bundesratem nadal trwają spory dotyczące kosztów, kompetencji, integracji i biurokracji.
Dla osób, których to dotyczy, oznacza to, że na razie wszystko pozostaje bez zmian. Zmiany wejdą w życie dopiero po ostatecznym uchwaleniu ustawy i jej wejściu w życie. Ukraińcy, którzy przybyli do Niemiec po 1 kwietnia 2025 r. i pobierają świadczenia socjalne, powinni jednak śledzić dalszy rozwój sytuacji. W przyszłości może bowiem ulec zmianie, który organ będzie właściwy oraz jakie świadczenia będą im przysługiwać.
