Czym jest GEAS?
GEAS to skrót od Wspólnego Europejskiego Systemu Azylowego. Jest to pakiet kilku aktów prawnych, których celem jest większa ujednolicenie prawa azylowego w UE. Reforma została przyjęta już w 2024 roku. Po okresie przejściowym nowe przepisy wchodzą w życie od dzisiaj.
Rozporządzenie GEAS określa między innymi, które państwo członkowskie jest właściwe do przeprowadzenia postępowania azylowego, kiedy postępowanie może odbywać się bezpośrednio na granicy oraz jakie prawa i obowiązki przysługują osobom ubiegającym się o azyl w trakcie postępowania.
Ponadto reforma wprowadza szereg nowych rozwiązań. Obejmują one kontrolę przy wjeździe, nowe procedury graniczne, większą liczbę procedur przyspieszonych oraz nowy mechanizm solidarności między państwami członkowskimi UE.
UE uzasadnia tę reformę kilkoma celami: procedury azylowe mają stać się bardziej jednolite i łatwiejsze do kontrolowania. Osoby nieuprawnione do ochrony mają być szybciej odsyłane do swoich krajów pochodzenia lub do bezpiecznych państw trzecich. Jednocześnie ma to odciążyć kraje położone na zewnętrznych granicach UE, na przykład Włochy, Grecję, Hiszpanię czy Cypr.
Jakie zmiany wchodzą w życie od dzisiaj?
Nowa procedura kontroli przy wjeździe
Jedną z kluczowych zmian jest nowa procedura przesiewowa. Polega ona na wstępnej weryfikacji osób ubiegających się o ochronę jeszcze przed rozpoczęciem właściwej procedury azylowej. Dotyczy to przede wszystkim osób, które przybywają na zewnętrzną granicę UE bez ważnych dokumentów wjazdowych.
W ramach kontroli weryfikowane są między innymi tożsamość, obywatelstwo oraz dane biometryczne. Ponadto organy sprawdzają kwestie zdrowotne, aspekty bezpieczeństwa oraz ewentualne szczególne potrzeby w zakresie ochrony. Zebrane dane są przechowywane w bazie danych Eurodac, do której dostęp mają wszystkie państwa UE.
W ten sposób UE chce uzyskać lepszy wgląd w to, kiedy i gdzie dana osoba przybyła na terytorium UE oraz czy została już zarejestrowana w innym państwie członkowskim. Ma to na celu ułatwienie stosowania procedury dublińskiej i utrudnienie migracji wtórnej. Migracja wtórna oznacza, że osoby ubiegające się o ochronę po zarejestrowaniu się samodzielnie przemieszczają się do innego państwa członkowskiego.
Po przeprowadzeniu kontroli władze decydują, która procedura zostanie zastosowana: standardowa procedura azylowa na terenie kraju,przyspieszona procedura graniczna czy procedura powrotowa.
Nowe procedury graniczne na zewnętrznych granicach UE
Kolejną nowością są tzw. przyspieszone procedury graniczne. W ramach tej procedury wniosek o azyl rozpatrywany jest bezpośrednio na zewnętrznej granicy UE lub w specjalnym ośrodku położonym w pobliżu granicy. Procedura ta przebiega w trybie przyspieszonym i ma na celu szybkie ustalenie, czy dana osoba otrzyma ochronę, czy też będzie musiała opuścić terytorium UE.
W tym zakresie organy sprawdzają między innymi:
- czy wniosek o azyl jest dopuszczalny, czy bezzasadny,
- czy dana osoba może uzyskać ochronę w bezpiecznym państwie trzecim,
- czy istnieją obawy dotyczące bezpieczeństwa lub czy dana osoba stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego lub porządku publicznego.
Procedura graniczna ma trwać maksymalnie dwanaście tygodni. Jeśli wniosek o azyl zostanie odrzucony na granicy, może nastąpić bezpośrednio procedura powrotowa. W jej ramach podejmowana jest decyzja, czy dana osoba zostanie odesłana do kraju pochodzenia, czy do bezpiecznego państwa trzeciego. Celem jest szybsze rozstrzygnięcie, czy dana osoba otrzyma ochronę, czy też będzie musiała opuścić terytorium.
Postępowanie graniczne może dotyczyć przede wszystkim następujących grup:
- osoby pochodzące z krajów uznanych za bezpieczne oraz
- mają wskaźnik ochrony poniżej 20 procent
- osoby, którym zarzuca się podanie fałszywych danych dotyczących tożsamości
- Osoby uznane za stanowiące zagrożenie dla bezpieczeństwa.
Postępowania graniczne mogą dotyczyć również rodzin z dziećmi. W przypadku małoletnich bez opieki obowiązują szczególne zasady. Zasadniczo są oni wyłączeni z postępowania granicznego. Wyjątek może mieć zastosowanie, jeśli zostaną uznani za zagrożenie dla bezpieczeństwa wewnętrznego.
Co się zmieni w systemie dublińskim?
System dubliński pozostaje w zasadzie niezmieniony, ale zostanie uzupełniony o nowe przepisy. Nadal obowiązuje zasada, że państwo członkowskie UE, do którego osoba ubiegająca się o ochronę wjechała jako pierwsze, jest odpowiedzialne za przeprowadzenie postępowania azylowego.
Zaostrzono przepisy dotyczące migracji wtórnej. Chodzi o przypadki, w których osoby ubiegające się o ochronę udają się do innego kraju UE, który nie jest właściwy do przeprowadzenia postępowania azylowego.
Dotychczas kompetencje w zakresie postępowania azylowego przechodziły po upływie określonego czasu na państwo, w którym faktycznie przebywa osoba ubiegająca się o azyl. W przyszłości ma się to w większym stopniu uniemożliwić.
Termin przekazania do właściwego państwa członkowskiego UE wynosi zasadniczo sześć miesięcy. Można go jednak przedłużyć do trzech lat, jeśli dana osoba jest uznawana za „zbiegłą”.
Jednocześnie GEAS wprowadza obowiązkowy system solidarności. Państwa członkowskie UE, które przyjmują szczególnie dużą liczbę osób ubiegających się o azyl lub są silnie obciążone na granicach zewnętrznych, powinny otrzymać wsparcie od innych państw członkowskich. Inne kraje mogą na przykład przyjmować osoby ubiegające się o azyl lub udzielać pomocy finansowej lub praktycznej.
Świadczenia dla osób ubiegających się o azyl mogą zostać zmniejszone
Zgodnie z rozporządzeniem GEAS w niektórych przypadkach można również ograniczyć świadczenia dla osób ubiegających się o azyl. Może to dotyczyć na przykład osób ubiegających się o azyl, które uzyskały już ochronę w innym państwie członkowskim UE, a następnie udały się do kolejnego państwa członkowskiego (migracja wtórna).
Również naruszenie zasad pobytu może pociągać za sobą konsekwencje. Świadczenia mogą zostać zmniejszone, jeśli dana osoba bez zezwolenia opuści wyznaczone miejsce zakwaterowania lub nie będzie przestrzegać ograniczeń dotyczących pobytu.
Ponadto świadczenia mogą zostać ograniczone na pewien czas, jeśli dana osoba w znacznym stopniu zakłóca porządek w ośrodku, zagraża innym lub stosuje przemoc.
Ważne jest, aby takie środki nie były stosowane w sposób ogólny. Organy muszą zawsze rozpatrywać każdy przypadek indywidualnie. Ponadto cięcia muszą być proporcjonalne.
Łatwiejsze przeprowadzanie deportacji do bezpiecznych państw trzecich
W przyszłości łatwiejsze ma być również odsyłanie osób do bezpiecznych państw trzecich spoza UE. Dotychczas odesłanie do bezpiecznego państwa trzeciego było możliwe tylko wtedy, gdy dana osoba miała wcześniejsze powiązania z tym krajem. Mogły to być na przykład więzi rodzinne, wcześniejszy pobyt lub inne bliskie powiązania.
Wraz z wejściem w życie nowych przepisów UE sytuacja ulegnie zmianie. W przyszłości wniosek o azyl będzie można odrzucić jako „niedopuszczalny”, jeśli dana osoba mogłaby uzyskać ochronę również w bezpiecznym państwie trzecim spoza UE, a państwo to jest gotowe ją przyjąć.
Osobisty związek z tym państwem trzecim nie jest już w każdym przypadku bezwzględnie konieczny. Powrót do tego kraju może więc być możliwy nawet wtedy, gdy dana osoba wcześniej tam nie mieszkała i nie ma tam rodziny.
Ważne: Odesłanie lub wydalenie jest dozwolone tylko wtedy, gdy państwo trzecie jest rzeczywiście bezpieczne i umożliwia przeprowadzenie sprawiedliwej procedury azylowej. Ponadto nadal obowiązuje zasada non-refoulement. Zgodnie z nią nie wolno wydalać osób do kraju, w którym grozi im tortury, nieludzkie traktowanie lub poważne naruszenia praw człowieka.
Podsumowanie: Co od dzisiaj oznacza GEAS?
Wraz z wprowadzeniem wspólnego europejskiego systemu azylowego prawo azylowe w UE ulegnie znacznym zmianom. Procedury azylowe mają przebiegać szybciej, rejestracja na granicach zewnętrznych ma być bardziej ujednolicona, a podział kompetencji między państwami członkowskimi ma zostać jaśniej uregulowany.
Dla osób ubiegających się o ochronę oznacza to, że mogą być poddawane kontroli wcześniej i w szerszym zakresie. W niektórych przypadkach ich wniosek o azyl może zostać rozpatrzony bezpośrednio na granicy. Łatwiejsze stało się również przekazywanie osób do innych państw UE lub odsyłanie ich do bezpiecznych państw trzecich.
Jednocześnie zachowane pozostają istotne prawa do ochrony. Każdy wniosek o azyl musi zostać rozpatrzony. Osoby wymagające szczególnej ochrony muszą otrzymać taką ochronę. Nikogo nie wolno deportować do kraju, w którym grozi mu tortury, nieludzkie traktowanie lub poważne naruszenia praw człowieka.
