Czego dotyczyła sprawa?
Sprawa dotyczyła samotnej matki z Erytrei i jej dziecka. Oboje przybyli do Niemiec w 2017 roku i złożyli wniosek o azyl. Później otrzymali zezwolenie na pobyt tymczasowy. Zezwolenie na pobyt tymczasowy nie jest dokumentem uprawniającym do pobytu, a jedynie oznacza tymczasowe zawieszenie deportacji.
Od połowy 2018 roku matka z dzieckiem nie mieszkały już w ośrodku dla uchodźców, lecz we własnym mieszkaniu w Dolnej Saksonii. Otrzymywały one świadczenia podstawowe zgodnie z ustawą o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl w łącznej wysokości 1096 euro miesięcznie. Dodatkowo co miesiąc potrącano kwoty na pokrycie kosztów energii elektrycznej.
Kobieta uznała, że świadczenia są zbyt niskie. Twierdziła, że nie zapewniają one wystarczającego minimum egzystencji godnej człowieka. Po wniesieniu przez nią pozwu sprawą zajęło się kilka sądów. Ostatecznie sprawa trafiła do Federalnego Trybunału Konstytucyjnego, czyli do najwyższej instancji.
Jakie są świadczenia podstawowe zgodnie z ustawą o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl?
Ustawa o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl reguluje kwestie pomocy dla niektórych obcokrajowców, którzy nie są w stanie samodzielnie zapewnić sobie środków do życia. Mogą to być na przykład osoby ubiegające się o azyl, osoby posiadające zezwolenie na pobyt tymczasowy oraz osoby, wobec których wydano wykonalny nakaz opuszczenia kraju.
W początkowym okresie pobytu w Niemczech wiele osób otrzymuje tzw. świadczenia podstawowe. Mają one zaspokajać podstawowe potrzeby, takie jak wyżywienie, odzież, zakwaterowanie, higiena osobista oraz inne codzienne potrzeby.
Ustawodawca uzasadnia niższe świadczenia tym, że na początku pobyt tych osób jest często jeszcze niepewny. Dlatego też ich potrzeby w niektórych obszarach mogą być mniejsze niż w przypadku osób mieszkających w Niemczech na stałe.
Dopiero po upływie określonego czasu pobytu można wypłacać tzw. świadczenia analogowe. Świadczenia analogowe nadal należą do świadczeń przewidzianych w ustawie o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl. Ich wysokość i zakres są jednak w większym stopniu dostosowane do standardowej pomocy społecznej.
Obecnie o świadczenia analogowe można zasadniczo ubiegać się dopiero po 36 miesiącach nieprzerwanego pobytu w Niemczech. W 2018 roku okres ten wynosił jeszcze 15 miesięcy.
Tak orzekł sąd?
Federalny Trybunał Konstytucyjny orzekł, że niższe świadczenia dla osób ubiegających się o azyl i osób tolerowanych w początkowym okresie ich pobytu są zasadniczo zgodne z Ustawą Zasadniczą. Ustawodawca może zatem założyć, że pobyt w tym okresie nie jest jeszcze zapewniony na stałe. W związku z tym może on inaczej oceniać określone potrzeby w porównaniu z osobami, które przebywają w Niemczech już od dłuższego czasu.
Sąd potwierdził tym samym, że państwo nie ma obowiązku wypłacania od samego początku świadczeń na poziomie pomocy społecznej.
Sąd wyjaśnił jednak również, że godność ludzka dotyczy wszystkich ludzi. Państwo musi zatem zawsze zapewnić godny minimum egzystencjalny. Obejmuje to nie tylko wyżywienie, odzież i mieszkanie, ale także minimalny poziom uczestnictwa w życiu społecznym i kulturalnym. Według sądu świadczenia muszą być obliczane w sposób przejrzysty i nie mogą być niższe od minimum egzystencjalnego.
W sprawie skarżącej z Erytrei sąd orzekł jednak, że przez pewien okres (od 1 września 2018 r. do 20 sierpnia 2019 r.) wypłacano jej zbyt niskie świadczenia. Powód: wysokość świadczeń opierała się na nieaktualnych danych.
W związku z tym sąd orzekł, że świadczenia zapewniające minimum egzystencjalne muszą być regularnie aktualizowane. Jeśli zmieniają się koszty wyżywienia, odzieży, higieny osobistej lub innych niezbędnych potrzeb, ustawodawca musi na to zareagować. Dotyczy to również świadczeń przyznawanych na podstawie ustawy o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl oraz zasiłku podstawowego w ciągu pierwszych 36 miesięcy pobytu.
Co oznacza ta decyzja dla innych osób dotkniętych tą sytuacją?
Orzeczenie to pokazuje, że ustawodawca musi regularnie weryfikować i aktualizować wysokość świadczeń dla osób ubiegających się o azyl oraz osób posiadających zezwolenie na pobyt tymczasowy. Również osobom nieposiadającym zagwarantowanego prawa pobytu należy zapewnić godziwy minimum egzystencjalne.
W uchwale zaznaczono jednak również, że osoby ubiegające się o azyl oraz osoby posiadające zezwolenie na pobyt tymczasowy nie mają automatycznie prawa do pełnej pomocy społecznej w początkowym okresie pobytu. Niższe świadczenia podstawowe są zgodne z prawem, jeśli status pobytu jest nadal niepewny. Dopiero po 36 miesiącach stałego pobytu osoby te mają możliwość uzyskania wyższych świadczeń analogicznych.
Dla osób, których ta sprawa dotyczy, orzeczenie ma zatem mieszany charakter. Sąd potwierdza wprawdzie, że zgodnie z ustawą o świadczeniach dla osób ubiegających się o azyl przyznanie niższych świadczeń jest co do zasady dopuszczalne. Wyjaśnia jednak również, że państwo musi przy obliczaniu tych świadczeń postępować starannie i uwzględniać aktualne koszty utrzymania.
