Dlaczego UE tworzy nowe prawo azylowe?
Deklarowanym celem reformy jest zmniejszenie liczby przyjazdów osób poszukujących ochrony w UE, przeprowadzenie większej liczby procedur azylowych na tzw. granicach zewnętrznych UE oraz ograniczenie mobilności osób poszukujących ochrony w UE.
Jednocześnie system powinien być w stanie lepiej reagować na kryzysy, takie jak wojny, pandemie czy kontrolowana migracja.
Azyl w UE: Jakie są kluczowe punkty reformy?
Reforma obejmuje łącznie dziesięć ustaw, które zmieniają i uzupełniają istniejący system.
Ale co zmieni się dla osób ubiegających się o azyl? Oto najważniejsze punkty:
Szybkie procedury azylowe na zewnętrznych granicach UE
Nowe prawo ma na celu wzmocnienie zewnętrznych granic UE: osoby ubiegające się o ochronę mają być tam systematycznie rejestrowane i sprawdzane - w tym dane biometryczne, zdrowotne i związane z bezpieczeństwem. Ta obowiązkowa kontrola powinna trwać maksymalnie siedem dni.
Po tym następujedodatkowa, obowiązkowa procedura graniczna. Jest to przyspieszona procedura azylowa, która ma zostać zakończona w ciągu dwunastu tygodni. Dotyczy ona głównie wnioskodawców z krajów, w których wskaźnik ochrony w całej UE wynosi mniej niż 20% oraz osób, które są sklasyfikowane jako zagrożenie dla bezpieczeństwa lub które są oskarżone o oszustwo.
Organizacje praw człowieka krytykują jednak to nowe rozporządzenie. Ponieważ procedura azylowa odbywa się na granicy, władze zakładają, że osoba ubiegająca się o azyl nie wjechała jeszcze formalnie na terytorium UE.
Procedury odbywają się w specjalnych ośrodkach azylowych. Utrudnia to dostęp do porad prawnych i prawników. Osoby ubiegające się o azyl mają zatem ograniczony dostęp do kontroli sądowej lub odwołania od decyzji podjętych przez władze.
Jeśli wniosek o azyl zostanie odrzucony, wnioskodawcy są następnie odsyłani do kraju pochodzenia lub bezpiecznego kraju trzeciego w ramach procedury powrotu, która odbywa się również na granicy zewnętrznej.
Złagodzenie kategoryzacji bezpiecznych krajów trzecich
Wnioski o azyl mogą zostać odrzucone, jeśli osoby ubiegające się o ochronę przebywały wcześniej w tak zwanym "bezpiecznym kraju trzecim". Wymogi dla takich krajów zostaną obniżone wraz z reformą.
W przyszłości wystarczające będzie przestrzeganie podstawowych standardów prawnych w danym kraju, nawet jeśli Konwencja Genewska dotycząca statusu uchodźców nie będzie w pełni stosowana. Ponadto w przyszłości wystarczające będzie również, jeśli tylko niektóre części kraju zostaną uznane za bezpieczne.
Do tej pory prawo UE wymagało wyraźnego związku między osobą ubiegającą się o azyl a krajem trzecim, do którego ma ona zostać odesłana - na przykład poprzez miejsce zamieszkania lub więzi rodzinne. Obecnie jednak na szczeblu UE toczą się dyskusje na temat zniesienia tej zasady.
W przyszłości państwo członkowskie UE może również deportowaćosoby ubiegające się o azyl do krajów, przez które tylko przejeżdżały podczas ucieczki lub z którymi istnieją umowy - niezależnie od tego, czy dana osoba kiedykolwiek postawiła tam stopę lub może udowodnić osobiste powiązania.
Parlament UE i państwa członkowskie muszą jednak jeszcze zatwierdzić tę propozycję.
Więcej bezpiecznych krajów pochodzenia i powrotów
Komisja Europejska zaproponowała uznanie siedmiu krajów - Kosowa, Bangladeszu, Kolumbii, Egiptu, Indii, Maroka i Tunezji - za "bezpieczne kraje pochodzenia". Osoby pochodzące z krajów sklasyfikowanych jako "bezpieczne kraje pochodzenia" zasadniczo nie są uprawnione do ochrony w UE. Ich wnioski o azyl mogą być rozpatrywane i odrzucane szybciej.
Kolejną ważną częścią reformy jest zwiększenie liczby powrotów osób, których wnioski o azyl zostały odrzucone. Komisja planuje wprowadzić wzajemne uznawanie deportacji w całej UE, tak aby decyzja o deportacji z jednego państwa członkowskiego była również ważna w innych państwach. Ma to zapobiec unikaniu deportacji przez osoby przemieszczające się w obrębie UE.
Ponadto zatrzymanie w oczekiwaniu na deportację i zakazy wjazdu mają być nakładane i przedłużane w sposób łatwiejszy i bardziej jednolity w całej UE, szczególnie w przypadku osób, które są sklasyfikowane jako zagrożenie dla bezpieczeństwa.
Zmiany w rozporządzeniu dublińskim
Poprzednie rozporządzenie dublińskie zostanie rozszerzone o nową dyrektywę. Zasada, zgodnie z którą państwo członkowskie pierwszego wjazdu jest odpowiedzialne za procedurę azylową osoby ubiegającej się o ochronę, pozostaje w mocy. Jednak w przyszłości rozporządzenie to ma być wdrażane jeszcze wyraźniej.
Aby odciążyć kraje na zewnętrznych granicach UE, wszystkie państwa członkowskie - w zależnościod liczby ludności i siły gospodarczej - mająuczestniczyć w przyjmowaniu uznanych uchodźców lub wnosić wkład finansowy lub materialny. Początkowo planowana jest redystrybucja 30 000 osób.
Wykorzystanie nowych narzędzi do weryfikacji tożsamości
W przyszłości władze będą mogły łatwiej uzyskać dostęp do danych osobowych w celu sprawdzenia tożsamości osób ubiegających się o azyl. Obejmuje to konfiskatę dokumentów tożsamości i odczytywanie smartfonów.
Jest to krytykowane przez organizacje praw człowieka jako naruszenie prywatności i możliwe naruszenie praw podstawowych.
Ośrodki deportacyjne poza UE
Po raz pierwszy Komisja Europejska ma stworzyć podstawę prawną dla państw członkowskich do umieszczania odrzuconych osób ubiegających się o azyl w ośrodkach deportacyjnych poza UE, jeśli decyzja o powrocie jest ostateczna.
Do tej pory osoby ubiegające się o azyl były odsyłane albo do krajów pochodzenia, albo do krajów trzecich. Jednak te kraje trzecie często odmawiają przyjęcia osób ubiegających się o azyl. Dzięki tak zwanym ośrodkom deportacyjnym UE chce stworzyć inną opcję.
Obecnie nie jest jasne, czy pobyt w ośrodku deportacyjnym będzie krótko- czy długoterminowy. Wzywa się jednak państwa UE do stworzenia lepszych umów repatriacyjnych z krajami trzecimi.
Podsumowanie: Kiedy nowe prawo wejdzie w życie?
Reforma Wspólnego Europejskiego Systemu Azylowego (CEAS) została przyjęta w 2024 r. i weszła w życie 11 czerwca tego samego roku. Państwa członkowskie UE znajdują się obecnie w fazie przejściowej, jeśli chodzi o wdrażanie nowych dyrektyw. Muszą one wdrożyć dyrektywy i rozporządzenia zawarte w reformie do lata 2026 roku.
Niektóre dyrektywy - takie jak powrót osób ubiegających się o azyl do krajów trzecich, z którymi mają niewielki związek - muszą jeszcze zostać zatwierdzone przez Parlament Europejski i państwa członkowskie.
